کارگاه متن پژوهی
![](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2023/10/بنر-معرفی-محصول-1024x724.jpg)
قلمرو زبانی
۱- از متن درس، برای هر یک از معانی زیر، واژههای معادل بیابید.
– باد گرم مهلک (سَموم) – تماشا (نظّاره) – آویزان (معلّق) – نگرش (تلقّی)
۲- چهار گروه اسمی که اهمیّت املایی داشته باشند، از متن درس بیابید و بنویسید.
تلألؤ ماه – غم غربت – ماوراءالطبیعه – نشئه و خوشی – سَموم سرد – دریای سبز معلّق – علم مصلحتاندیش – گشت و گذار
۳- به انواع دیگر از «وابستههای وابسته» توجّه کنید:
الف) صفتِ صفت: اسم + ــِـ + صفت + ـِـ + صفت
برخی از صفتها، صفتهای همراه خود را بیشتر معرّفی میکنند و درباره ویژگیهای آنها توضیح میدهند؛ این صفت با صفت همراه خود، یک جا وابسته هسته میشود. مانند:
– پیراهنِ (هسته) آبیِ (صفت) روشن (صفت صفت)
رنگِ <== سبزِ (صفت)<== چمنی (صفت صفت)
در نمونههای بالا، واژههای «روشن» و «چمنی» وابسته وابسته از نوع «صفتِ صفت»ند.
ب) قید صفت: کلمهای است که درباره اندازه و درجه صفت پس از خود توضیح میدهد؛ مانند:
– دوستِ (هسته) بسیار (قید صفت) مهربان (صفت)
– شرایطِ (هسته) <== تقریباً (قید صفت) ==> پایدار (صفت)
واژههای «بسیار» و «تقریباً» وابسته وابسته، از نوع «قیدِ صفت» ند.
– در کدام گروههای اسمی زیر، «وابسته وابسته» به کار رفته است؟ نوع هریک را مشخّص کنید.
– تموز سوزان کویر ==> وابسته وابسته ندارد. (تموز: هسته / سوزان: صفت / کویر: مضاف الیه)
– سه دست (ممیّز) لباس ایرانی (سه: صفت شمارشی / دست: ممیز / لباس: هسته / ایرانی: صفت بیانی)
– قلب آن (صفت مضافالیه) کویر (قلب: هسته / آن: صفت مضاف الیه/ کویر: مضاف الیه)
– این معمار خوشذوق ==> وابسته وابسته ندارد. (این: صفت اشاره / معمار: هسته / خوشذوق: صفت)
– هوای نسبتاً (قید صفت) پاک (هوا: هسته / نسبتاً: قید صفت / پاک: صفت)
– شاگرد حوزه ادبی (صفت مضافالیه) (شاگرد: هسته / حوزه: مضاف الیه / ادبی: صفت)
۴- عبارت زیر را با توجّه به نمودار «الف» و «ب» بررسی کنید.
– آن شب نیز من خود را بر روی بام خانه گذاشته بودم و به نظاره آسمان رفته بودم.
الف) نوع جملهها: دو جمله ساده
به جملههای زیر توجّه کنید.
الف) خطوط دفاعی دشمن یکسره فروریخت. (جمله ساده)
ب) آنها تاریخ آینده بشریت را میسازند و آینده بشریت، آینده الهی است.
پ) اینها دریادلان صف شکنی هستند که دل شیطان را از رُعب و وحشت میلرزانند. (جمله مرکب)
به جمله «الف» که یک فعل دارد «ساده» میگویند.
در نمونه دوم، دو جمله به کمک حرف پیوند «و» در کنار هم قرار گرفته اند؛ مهمترین و پرکاربردترین پیوند هم پایه ساز در زبان فارسی است؛ بدین معنا که اگر میان دو جمله بیاید، آنها را در یک ویژگی هم پایه میسازد؛ مثل کارکرد آن در نمونه «ب» همان طور که میبینید «و» دو جمله ساده را به هم پیوند داده و آنها را از نظر مستقل بودن هم پایه قرار داده است.
پیوندهای هم پایه ساز عبارت اند از: «و، امّا، ولی، یا»
جمله «پ» شامل دو جمله است که از نظر معنایی به یکدیگر وابسته اند؛ به طوری که یکی از جملهها بدون دیگری ناقص است؛ به همین دلیل جمله «پ» را جمله مرکب مینامیم.
حرف «که» پیوند وابسته ساز است و جمله دوم را به جمله وابسته تبدیل کرده است.
جمله مرکّب، معمولاً از یک جمله پایه (هسته) و یک یا چند جمله پیرو (وابسته) تشکیل میشود. بخشی که پیوند وابسته ساز ندارد «پایه» است. پیوندهای وابسته ساز عبارت اند از: «که، تا، چون، اگر، زیرا، به طوری که، هنگامی که و …»
![جمله مرکب](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2021/07/fr1drs10harf-e-peivand-1024x664.jpg)
ب) نقش دستوری واژههای مشخّص شده:
آن (صفت اشاره) شب (هسته) / نظاره (هسته) آسمان (مضافالیه)
آن شب: گروه قیدی / نظاره آسمان: گروه متمّمی
قلمرو ادبی
۱- آرایهای ادبی را در بند «نهم» درس مشخّص کنید.
تلمیح (نالههای گریه آلود حضرت علی بر سر چاه) – تشبیه (آسمان کویر به نخلستان خاموش) – اضافه تشبیهی (مشت خونین و بیتاب قلب / باران سکوت) – مجاز (مدینه پلید مجاز از مردم کوفه) – تشخیص (قلب کویر بیفریاد)
۲- دو نمونه «تلمیح» در متن درس بیابید و توضیح دهید.
الف) نالهای گریه آلود آن امام راستین که سر در چاه میکرد و میگریست ==> تلمیح به داستان گریستن حضرت علی (ع) بر سر چاه
ب) برای شناختن محمّد و دیدن صحرایی که آواز پر جبرئیل همواره در زیر غرفه بلند آسمانش به گوش میرسد ==> تلمیح به کتاب «آواز پر جبرئیل» اثر شهابالدّین سهروردی
۳- متن درس، بخشی از «سفرنامه» محسوب میشود یا «حسب حال»؟ دلیل خود را بنویسید.
حسب حال است؛ زیرا نویسنده به شرح و احوال زندگی خود میپردازد و گزارشی از خاطرات دوران کودکی خود را بیان میکند.
قلمرو فکری
۱- در متن درس، چه کسی به «جویندهای تشنه» مانند شده است؟ چرا؟
شاگردان مدرسه؛ زیرا نه به زور «حاضر و غائب» بلکه به خاطر نیروی ارادت و ایمان سر کلاس درس حاضر میشدند و کاملاً شیفته علم بودند.
۲- نویسنده با مقایسه زندگی روستایی و زندگی شهری، به چه تفاوتهایی اشاره دارد؟
اینکه دیدگاه مردم شهر یک دید مادیگرایانه به دنیاست؛ اما مردم روستا نگرشی کاملاً معنوی و عاطفی دارند.
۳- مضمون کلّی هر سروده زیر، از سهراب سپهری، با کدام بخش از متن درس ارتباط دارد؟
الف) در کفها کاسه زیبایی، / بر لبها تلخیِ دانایی / شهرِ تو در جای دگر / ره میبَر با پای دگر.
بازگردانی: گروهی از مردم به زیبایی معنوی دست یافتهاند. این گروه دانایند و از دانایی سخن میگویند که تلخ است. ای کسی که اینچنین ویژگی داری جای تو جهان مادی نیست. تو باید با پای معنویات به جهان معنا بروی.
پیام: دعوت به روی آوردن به عشق و پرهیز از علم زدگی. (تقابل عشق و عقل)
ارتباط با: امّا در آستانه میوه دادن درختی که جوانی را به پایش ریخته بود و در آن هنگام که بهار حیات علمی و اجتماعیاش فرا رسیده بود؛ ناگهان منقلب شد. شهر را و گیر و دار شهر را رها کرد و چشمها را منتظر گذاشت و به دهی آمد که هرگز در انتظار آمدن چون او کسی نبود.
ارتباط با: چنین بود که هر سال که یک کلاس بالاتر میرفتم و به کویر برمیگشتم، از آن همه زیباییها …. در سموم سرد این عقل بی درد و بی دل پژمرد و صفای اهورایی آن همه زیباییها که درونم را پر از خدا میکرد، به این علم عددبین مصلحتاندیش آلود و من آن شب، … در بستر خویش به خواب رفتم.
ب) من نمازم را وقتی میخوانم / که اذانش را باد گفته باشد سر گلدسته سرو / من نمازم را پی تکبیره الحرام علف میخوانم / پی قد قامت موج
پیام: همه پدیدههای طبیعی خداوند را میستایند.
ارتباط با: و حتّی درختش، غارش، کوهش، هر صخره سنگش و سنگریزهاش آیات وحی را بر لب دارد و زبان گویای خدا میشود.
۴-
![سعیدجعفری](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2020/02/saeedjafari.gif)
![](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2024/07/saeed-ghahvei.gif)
![](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2024/07/saeed-sabz.gif)
![سعیدجعفری](https://www.jafarisaeed.ir/wp-content/uploads/2020/02/saeedjafari.gif)